KAZIMIERA GAWARECKA

Kazimiera Gawarecka (1885-1979) — do Lublina wraz z mężem przybyła w 1921 r. W wieku 38 lat podjęła studia magisterskie na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, podczas których w 1924 r. rozpoczęła pracę w Bibliotece im. H. Łopacińskiego. Dzięki licznym spotkaniom ze znanymi przedstawicielami/przedstawicielkami kręgów literackich i naukowych zainteresowania K. Gawareckiej poszerzały się, co miało ogromny wpływ na jej działalność naukową i społeczną. Należy dodać, że była ona inicjatorką opracowania katalogu alfabetycznego i rzeczowego, stworzonego na podstawie systemu dziesiętnego. W ówczesnych latach takie rozwiązanie było innowacyjne. Do jej zadań należało gromadzenie zbiorów dotyczących historii lubelskiej oświaty, zdrowia i kultury z przełomu XIX i XX wieku. Kobieta ta była bardzo zdolna i ambitna, czego dowodem stało się objęcie stanowiska kierowniczki placówki biblioteki po dziewięciu latach pracy w niej. W 1937 r. za popularyzowanie czytelnictwa odznaczono ją Srebrnym Wawrzynem Akademickim PAL. Do 1939 r. pełniła również funkcję skarbniczki Związku Zawodowego Bibliotekarzy w Lublinie (A. Sykała, Lubelskie aktywistki w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Lublin 2015, s. 19.).

Po wkroczeniu Niemców do Lublina, jak zaświadczała K. Gawarecka, „początkowo nie interesowali się oni Biblioteką, mieli na głowie ważniejsze sprawy (K. Gawarecka. Dzieje Biblioteki im. H. Łopacińskiego w Lublinie, [w:] Hieronim Łopaciński i Biblioteka Jego Imienia, red. F. Araszkiewicz, Lublin 1957, s. 154.), a mianowicie ustanowienie władz okupacyjnych oraz zorganizowanie działalności i życia miasta według ich potrzeb (Z. Bieleń, Biblioteka im. Hieronima Łopacińskiego w okresie wojny i okupacji 1939-1944, „Bibliotekarz Lubelski”, R. XLVI 2003, s. 9. ). Prawie nie do odtworzenia są losy Biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego w okresie między 12 grudnia 1939 r. a wiosną 1940 r. K. Gawarecka pisała, że Biblioteka została opieczętowana, a nikt z pracowników i pracownic nie miał do niej dostępu (K. Gawrecka Dzieje Biblioteki, dz. cyt., s. 154.). Prawdopodobnie korzystali z niej nielegalnie Niemcy, zabierając książki i czasopisma do celów służbowych i prywatnchy, następnie ich nie zwracając (Zob. Straty bibliotek w czasie II wojny œświatowej w granicach Polski z 1945 r. Wstępny raport o stanie wiedzy, cz. I–III, red. A. Mężyński, Warszawa 1994.). W grudniu tego samego roku hitlerowscy okupanci zamknęli instytucję. K. Gawarecka nie poddała się i przez półtora roku walczyła o jej ponowne otwarcie (A. Sykała, Lubelskie aktywistki, dz. cyt., s. 19.). Niemcy po przejęciu Biblioteki im. H. Łopacińskiego na jej bazie tworzą bibliotekę publiczną dla przedstawicieli i przedstawicielek swojej narodowości. Kierownictwo powierzono ukraińskiemu archeologowi Czekalenko (Czikalenko, Czykalenko) (Po odejściu Czekalenki jego obowiązki przejął dr Feddersen.; Z. Bieleń, Biblioteka, dz. cyt., s. 9.), sprawującemu je od kwietnia 1940 r. Nie był on szczególnie zainteresowany sprawami Księżnicy, niemniej zatrudnił nowy personel prawie wyłącznie składający się z osób pochodzenia ukraińskiego. W jego gronie znalazły się również K. Gawarecka i Zofia Polak – magazynierka, co w pewnym stopniu dawało gwarancję troski o biblioteczne zbiory (Z. Bieleń, Biblioteka, dz. cyt., s. 13.).

W kwietniu 1941 r. ustanowiono kierownika komisarycznego Biblioteki, którym został Wasyl Kutschabsky, o którym K. Gawarecka pisała, że zamierzał przesłać do Berlina zapakowaną do 60 skrzyń bibliotekę żydowską, a przy tej samej okazji również sporej ilości książek polskich (Gawarecka, Dzieje Biblioteki, dz. cyt., s. 155 – 157.). W zeznaniu przed Miejską Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w Lublinie w 1946 r. K. Gawarecka zeznała, iż W. Kutschabsky„wysłał do Niemiec 60 skrzyń z książkami niemieckimi i polskimi. Biblioteka po wojnie zwróciła się do składnicy w Katowicach o zwrot wspomnianych 60 skrzyń (R. Moszyński, L. Policha. Lublin w okresie okupacji (1939-1944), Lublin 1964, s. 126). W okresie wojny i kilkanaście lat później K. Gawarecka działała w instytucjach oświatowych – było to przede wszystkim Archiwum Państwowe oraz ponownie Biblioteka im. Hieronima Łopacińskiego. Za swoją działalność została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem 10-lecia Polski Ludowej oraz odznaką honorową „Za zasługi dla archiwistyki” (A. Sykała, Lubelskie aktywistki, dz. cyt., s. 19.).

Opracowała K. Zabratańska